ميرزا حسن حسينى فسايى
32
فارسنامه ناصرى ( فارسى )
مرگ ميرزا حسن : ميرزا حسن بنابر آنچه خود در شرح احوالش نوشته است در سال 1300 شصت و سه سال داشت و از بيمارى نقرس رنج مىبرد و با افيون و معجون خود را سرحال نگاه مىداشت و به انبانى استخوان بدل شده بود : به شصت و سه عمرم كنون در رسيد * طبيعت ز تدبير دم دركشيد ز اندام من گردش هور و ماه * نمودند نيروى اعضا ، تباه نه نوشيدنى نوش جانم شود * نه از خوردنيها توانم شود اگر خوردنى گرم و تر باشدم * ز اورام نقرس حذر بايدم به روز ار بود گرم و خشكم غذا * به حماى غب شب شوم مبتلا دو روزم غذا گر بود سرد و تر * ز ليثرغس و فالجم در خطر اگر سرد و خشك آورم بر زبان * شقاق و جرب آيدم ناگهان شنفتن چو از گوش و هوشم بشد * طنين و دوى ميخ گوشم بشد دو چشم از بلور است و دندان ز سنگ * مرا درد نقرس نموده است لنگ برومندى سينه ز افيون بود * نشاط دل و جان ز معجون بود بود زور زانو مرا از عصا * نهوض كمر شد ز برش عشا دماميل من چون بو اسير شد * بو اسير خواهد نواصير شد دو كف و مفاصل ز سر تا به پى * بلرزد چو عريان به شبهاى دى چو بيخ گياهى برآرم ز جا * به قوز و به قيله شوم مبتلا پس از آنچه دوران ز من برده است * يك انبان پر استخوان مانده است با همه اين اوصافى كه درباره خود ذكر كرده است ، ميرزا حسن شانزده سال ديگر نيز زيست اما بتدريج تاب و توان خويش را از دست داد ، آنچنانكه در پايان گفتار اول كتاب فارسنامه از ضعف بينائى مىنالد و مىنويسد : « نگاشتن جزوههاى فارسنامهء ناصرى به مركب طبع براى انطباع به سال 1300 رسيد جزوههاى باقىمانده از اصل مسوده تا سال 1312 مفقود الخبر و معدوم الاثر گرديد و بعد از تفتيش بليغ هيچ بدست نيامد و چشم مؤلف فارسنامه را ضعفى عارض گشته كه قوه تأليف و تدارك جزوههاى مفقوده را نداشت ، لهذا اين سال 1300 را آخر تأليف جزو تاريخى فارسنامه قرار داد . » و بالاخره روز يكشنبه دوازدهم رجب 1316 قمرى در شيراز در سن هفتاد و نه سالگى درگذشت و در جوار قبر جد بزرگوارش بانى و واقف مدرسه منصوريه ، در همين مدرسه مدفون گشت و به اشاره مرحوم ميرزا على اصغر خان حكمت دخترزاده آن مرحوم لوحهاى جديد به سال 1354 قمرى برابر با 1314 شمسى بر قبر وى نهاده شد و اينك چون به مدرسه منصوريه وارد شويم در سمت راست ما شبستانى است كه در منتها اليه سمت راست آن ، سه قبر به موازات هم موجود است كه اولين قبر سمت راست متعلق به ميرزا حسن فسائى است ، قبر وسط متعلق به غياث الدين منصور است و قبر سمت چپ متعلق به امير صدر الدين محمد دشتكى است و بر صدر اين سه قبر ، قبر ديگرى است كه متعلق به حاج سيد ابو القاسم منصورى است كه سومين پسر از ازدواج دوم ميرزا حسن بود . مرحوم نعمت فسائى شاعر معاصر او ماده تاريخ فوت ميرزا حسن را در مصراع « حسن با